Indianen in Brasil

De oorspronkelijke bewoners vechten om te kunnen overleven als indiaanse volken. Hiervan zijn er nu nog ruim 200, met eigen talen en tradities. Tezamen vormen ze echter binnen BraziliA� slechts een kleine minderheid van de bevolking.

Hun strijd vandaag gaat op de eerste plaats om grond. Alleen als ze hierover beschikken, kunnen ze hun levenswijzen voortzetten. Volgens de Grondwet uit 1988 hebben ze recht op hun traditionele gronden. Maar rechten hebben en deze ook werkelijk verkrijgen is niet hetzelfde. Ook niet in BraziliA�. Zo zijn er bijvoorbeeld de grootgrondbezitters, de internationale agrarische bedrijven, de houtkappers en de mijnondernemingen. Die hebben andere belangen en deze krijgen te vaak voorrang bij de politici, die dan natuurlijk wel hun aandeel van de winst willen. En de regering doet een oogje dicht, omdat het volgens haar goed is voor de ontwikkeling en toekomstige welvaart van het land.

De indianen vechten echter geen verloren strijd. De laatste 25 jaar slagen zij er steeds beter in om voor hun belangen op te komen en zich te organiseren. Zij krijgen inderdaad land terug, ze komen op voor hun taal en zelfs hun aantal loopt flink op. Ze kunnen daarbij ook rekenen op bondgenoten. Onder meer van het indianenpastoraat CIMI, dat hen met raad en daad terzijde staat. Bijvoorbeeld met juridische voorlichting en assistentie als het om de grondstrijd gaat. Of bij de uitbouw van de eigen gezondheidszorg, het onderwijs in de eigen taal, de landbouw en andere economische bedrijvigheid.

Geschiedenis en huidige problemen

In het jaar 1500 landden de eerste geschiedenisPortugezen in BraziliA�, waar tot dan toe 1200 verschillende indianenvolken leefden. Men schat dat het tesamen van noord tot zuid zo’n 6 miljoen mensen waren. De Europese bezetting bouwde op de ruines van duizenden dorpen en de lijken van hen die weerstand wilden bieden, nieuwe rijken.

BraziliA� heeft een enorme historische schuld ten opzichte van deze vroegere bewoners van het land: zo`n 700 volken werden uitgeroeid. Vandaag worden hun basisrechten op land en hun culturele etnische eigenheid nog steeds op grote schaal ontkend.

Inheems leefgebied onder druk

De Braziliaanse grondwet van 1988 heeft de rechten van de ongeveer 734.000 indianen juridisch weliswaar goed omschreven: exclusief gebruik van hun traditionele gronden, water en mineralen en bescherming van het cultureel erfgoed. In de praktijk echter zijn deze rechten op papier nog niet veel waard gebleken.

De belangrijkste problemen:
a) Traag proces van afbakening van de grond (demarcatie).

Zonder de afbakening van het indiaans grondbezit blijft de erkenning in de grondwet zonder praktische betekenis. Bij ontbreken van duidelijke grenzen zijn rechtsmiddelen tegen bijvoorbeeld illegale bezettingen nutteloos. Al in 1973 werd wettelijk vastgelegd dat alle indiaanse gebieden – in totaal 11% van het Braziliaans grondgebied – afgebakend dienden te worden. De verschillende regeringen, ook de vorige president Cardoso, hebben de belangen van commerciA�le bedrijven en ‘ontwikkelings`- maatschappijen voorrang gegeven. De invloed van grootgrondbezitters en andere exploitanten van de tropische regenwouden is zeer groot. Ondanks de vele nationale en internationale kritiek bleef tot nu toe deze politiek gehandhaafd. Van de 850 inheemse gebieden zijn er momenteel pas 325 gedemarqueerd.

b) Ontwikkelingsstrategie van regering en internationale banken/bedrijfsleven.

De ontwikkelingsstrategie van de vorige Braziliaanse regeringen – al dan niet ondersteund door Wereldbank en andere internationale donoren – was gericht op grootschalige, infrastructurele projecten (weg- en waterbouw, de bouw van stuwdammen en elektriciteitscentrales) die in vele gevallen ten koste gingen van de traditionele leefgebieden van de indianen, o.a. in het Amazonegebied. Ondanks het recht daartoe dat in de grondwet ‘verzekerd’ is mogen de indiaanse gemeenschappen zelden meedoen in de besluitvorming, noch ontvangen zij als compensatie enig deel van de opbrengst van de exploitatie. Vaak verworden de indianen tot goedkope arbeidskrachten.

voorbeeld

De door de Braziliaanse overheid geplande Tocantins-Araguaia Waterweg, een grootschalige kanalen- en stuwdammenstelsel, bedoeld voor de exportgeoriA�nteerde exploitatie van het oostelijk Amazonegebied zal een enorme impact hebben op het ecosysteem en op de leefwijze van het in deze regio gelegen gebied van de Xavante-indianen. Protestacties en pogingen van de indianen om betrokken te worden in de besluitvorming omtrent dit project leverden nauwelijks iets op.

c) Geweld en schending van mensenrechten.

De (illegale) exploitatie van de leefgebieden van de inheemse bevolking gaat vaak gepaard met bedreigingen, moorden en andere gewelddadig-heden. Dit gebeurt ook in officieel gedemarkeerde gebieden. De Braziliaanse overheid trad en treedt zeer gebrekkig of niet op tegen deze praktijken en mensenrechtenschendingen. De indianen hebben vaak geen toegang tot rechtsmiddelen (juridische kennis, geld voor advocaten of reizen, taal). Soms staken de indianen een juridische actie vanwege geweld, intimidatie en corruptie. Volgens gegevens van de vorige Braziliaanse regering wordt in 208 van de inheemse gebieden illegaal gebruik gemaakt van het land, inclusief voor mijnbouw en landbouw. Het voortdurende geweld traumatiseert de betrokken indianen.

d) Slechte gezondheidszorg.

De inheemse volkeren leiden aan epidemieA�n als malaria, mazelen en tbc. De gebrekkige gezondheidszorg is hier mede debet aan. Ondanks de verplichting hiertoe, vastgelegd opnieuw in de grondwet, bleef de overheid ernstig in gebreke en heeft de laatste jaren onder druk van het IMF middelen en mensen wegbezuinigd.

e) Eigen cultuur bedreigd.

In 1968 voorzag en plande de Braziliaanse overheid voor 25 jaar later het einde en deA�integratie, d.w.z. het opgaan van de indiaanse bevolking in de totale bevolking van het land. Tot voor kort was de feitelijk politiek hierop
illu11gericht. DeA�eigen cultuur, waarden en normen van de indianen staan constant onder druk. Met name vele jongeren zoeken een perspectief. Zonder grond en mogelijkheid tot eigen leefwijze is er voor de indianen geen toekomst. Vandaar de toegenomen strijdvaardig-heid van de inheemse beweging en de vele (vaak nog beperkte) successen op het terrein van grond en cultuur. Sprekend is dat, ondanks alle ernstige problemen die het voortbestaan bedreigen, de indianenbevolking de laatste twintig jaar numeriek sterk gegroeid is.